در سريع ب بود و در خفيف ج و در خفيف ثقيل د و در ثقيل ه و مشتمل خفيف و و خفيف ثقيل است و هر دو را خفيف الرمل خوانند و مفصل ثانى يا هر دو زمان او متساوى باشند و آن را متساوى الثلاثى خوانند يا مفاضل و آن را مفاضل الثلاثى خوانند اما متساوى يا ازمنه متساوى او ا بود و او را سريع المتساوى الثلاثى خوانند يا ب و آن را خفيف المتساوى خوانند يا ج و آن را ثقيل المتساوى الثلاثى خوانند يا د و آن را ثقيل المتساوى الثلاثى و اين اقسام را عرب غير چهارم رمل خوانند و متفاضل دو صنعف بود : اول آنكه اصغر را بر اعظم مقدم دارند . و دويم عكس آن و اصغر در هر دو قسم يا ا بود يا ب يا ج و اگر ا بود اعظم يا ب بود يا ج با د پس اگر اعظم ب بود فاضل از روى اولويت يا مثل و نصف اعظم بود اعنى ج يا مثل و ثلث ان و اگر اعظم ج بود فاصله يا مثل و ثلث اعظم بود اعنى د يا مثل و ربع آن و اگر اعظم د بود فاضل يا مثل و ربع او بود اعنى ه يا مثل و خمس او . و صاحب شرفيه بر اين سخن اعتراض كرده است و گفته كه اين قول يا غلط مصنف بود يا سهو كاتب چو اعظمرا ثلثى بالفعل نيست پس فاضل در اول مثل و نصف بود نه مثل و ثلث بالفعل و فاضل دويم مثل و ثلث بود نه مثل و ربع بالفعل و و فاضل در سيم مثل و ربع بود نه مثل و خمس بالفعل و بحقيقت اين سهو از ايشان نيست زيرا كه بالفعل منقسم مىتواند بود چنان كه ياد كرده شد و از او همه اجزاء فضل مىتوان كرد . بيش از آن نيست كه اجزاى او ازمنه ايقاعى را نشايند و اما اگر اصغر ب بود اعظم ج تواند بود و هر گاه زمان اصغر و اعظم و ترتيب ان ا ب بود آن را حثيث المتفاضل الثلاثى خوانند و اگر ب ج بود خفيف المتفاضل الثلاثى و اگر ج بود خفيف ثقيل المتفاضل الثلاثى و اقسام متفاضل ثلاثى بسيار است اما در تعداد آن زياده فايده نيست . و از اينجمله خفيف ثقيل و ثقيل مستعمل بود و گاه بود كه حثيث را ببدل